دُردِ دَرد(نوشته شده در سال ۸۱ و چاپ شده در روزنامه خراسان)

 «بررسی مفهوم  درد از نظر عطار»                                                فاطمه مجیدی

        درد ! این جان و نطفة هر هنر، این جان مایة هر شاهکار ماندگار ؛ به راستی که بی نطفة درد هیچ نوزادی با جنسیت هنر از زهدان مادر دهر زاده نمی شود،هنری که ارزش و توان بالیدن و بزرگ شدن و اظهار وجود کردن داشته باشد.هر هنری باید زاییدة دردی باشد تا بماند ،اگر هنرمند درد را نفهمد و نتواند درک کند که در اطرافش چه مشکلاتی دامنگیر انسان و جهان است نمی تواند آن چنان که باید به خلق هنر بپردازد؛ با زبان شعر ،یا با زبان تصویر ،یا با زبان ساز وبا هر زبان دیگری که در اختیار هنرمند است ودر واقع وقتی نام هنرمند را می توان بر کسی نهاد که دردمند باشد.تعهد در هنر نیز نه به معنای تعهد به شخص یا فکر و مذهب خاصی بلکه تعهد و التزام به انسانیت و جوهر وجودی انسان یعنی عشق و درد است وهنرمند متعهد برانگیخته شده است تا زبان گویای دردهای جهان باشد؛ شاعر متعهد هم یعنی شاعر دردفهم ودردمند وشیخ عطار این گونه بود .در این نوشته به بررسی مفهوم درد از دیدگاه عطار می پردازد واین نکته را روشن تر می کند که شعر عطار زاییدة درد آگاهی اوست و محور سخنش درد انسان است ،همان دردی که موجب امتیاز اشرف مخلوقات از دیگر موجودات است.بررسی این مفهوم در این مقاله بر محور آثار مسلم عطار یعنی کتابهای منطق الطیر ، الهی نامه، مصیبت نامه،تذکرة الاولیاء و دیوان می باشد، البته در این مجال اندک آنچنان که باید و شاید حق مطلب ادا نمی شود زیرا که این کلمه در اشعار عطار نقش کلیدواژه ای را دارد که مفهوم بسیاری از اشعار وی را شامل می شود و بررسی کامل آن در حد یک کتاب خواهد شد.

 

بادرد بودن سبب مردانگی:

 

      عطار این پیر دردمند نیشابور ،در روزگاری می زید که '' آنچه می خواهد نمی بیند و آنچه می بیند ،نمی خواهد'' زمانی که از هر سوی بانگ ناسازی گوش جان را می خراشد؛ دورانی پر از درد و داغ و دروغ. ازسویی تام تام ِ طبل تاتار طنین افکنده است و هر لحظه شیپور مرگ را در گوش شهر نیشابور می نوازد و از سویی شحنگان شیاد و داروغگان دروغ پیشه به غارت مردمان ستمدیده و مظلوم کمر همت بسته اند واز کرانه ای دیگر صوفیان صومعه دار ِ بی صفا با خرقة تزویر در بر و عمامة ریا بر سر به چپاول دین و مذهب مردم مشغولند و در چنین دیاری که مشکل می توان در آن نشست و بوی خیر از اوضاع و احوال آن شنیده نمی شود ،شیخ عطار در گوشة داروخانة خویش که مرده ریگ نیاکان پدر اندر پدر اوست، نشسته است وهمچنان که برای دردهای ظاهری مردم نسخه می پیچد وچهار تخم و گل بابونه  وگل ختمی وعرق چهل گیاه شفابخش به ایشان می دهد ،با دست دلسوزی نبض جان ایشان را نیز می گیرد و درد درونشان را به مداوا برمی خیزد ونسخه های شفابخش عشق و معرفت را برای دلهای بیمار می نویسد.وی جانداروی دلها را عشق می داند ،عشقی که زاییدة درد است و این درد زاییدة آگاهی.'' در نزد او سلوک ناشی از عشق و عشق ناشی از درد است، تصوف هم از درد آغاز می شود،در درد ادامه می یابد واز درد به کمال می رسد.عطار از یک روایت نقل می کند که هر روز بامدادان هفتاد گونه ابر از غیب ظاهر می شود و آنگاه هر دل که دردی دارد _یعنی درد در جانش راه دارد_ از آن ابرها از شصت و نه ابر بر او باران درد می بارد وآنکه از درد فارغ است واز حق صبر دارد ''همه شادی بر او بارد ز یک ابر''(الهی نامه/ص 83) واو را بی درد می گذارد.بدین گونه زمین و آسمان دریای درد است اما آنکه دلی پر درد دارد در آن غرق نمی شود.'' 

 

زمین وآسمان دریای درد است                      نگردد غرق هر کو مرد مرد است

                                                                                                       (الهی نامه /ص 83)

 

    عطار حتی کفر و دین را نیز در مقابل مقام درد به چیزی نمی گیرد ودر نیایش با محبوب خویش می گوید که هر کس درد تو را در دل نداشته باشد زندگی بر او خوش مباد که او مرد راه عشق تو نیست ،بی درد تو جان من بی جان می شود ،پس قطره ای از این آب حیات در کام جانم ریز ، متاع کفر ودین را به آنان که خریدار آنند عطا کن و رهایشان کن تا برسر آن به نزاع و محاکا بپردازند، اما مرا از این دو بری دار و ذره ای درد خویش را به من عنایت کن تا مرد راهت شوم:

 

هر که را خوش نیست دل از درد تو                         خوش مبادش زانکه نبود مرد تو

 

ذره ای دردم ده ای درمــان مــــن                           زانکه بی دردت بمیرد جان من

 

کفر کافـــــر را و دین دیـن دار را                            ذره ای دردت دل عــطـار را .

 

                                                                                                   (منطق الطیر/ص20)

 

عطار مردی و مردانگی را میوة درخت درد می داند و معتقد است که هر کس بخواهد مرد راه عشق شود باید همنشین درد گردد، در حکایتی که در منطق الطیر در گفتگو و مناظره بین مردی با دریای نیلگون به میان می آورد. این نکته را بیان می کند که برای مرد او شدن باید جامه از درد او نیلی کرد و دردمند او شد، حکایت از این قرار است که مردی به دریا می رود و از دریا می پرسد که چرا کبودی و جامه ماتم پوشیده ای و دریا در جواب می گوید : کز فراق دوست دارم اضطراب

 

چــون ز نامردی نیم من مــرد او             جامـه نــیلـی کــرده ام از درد او

 

خشک لب نشسته ام مدهوش من            ز آتش عشق آب من شد جوشِ من

 

گر بیابــم قطــره ای از کــوثرش            زنــدة جــاویــد گــردم بر درش      

 

                                                                                                 (منطق الطیر/ ص 50)

 

و در جایی دیگر عطار شرط جدا شدن از دل مشغولیهای دو جهان و همدمی با اهل صفا و عشق را توجه به درد دل می داند و بر این عقیده تاکید می کند که همراهی با درد است که آدمی را مرد می کند و چنین می گوید :

 

خواهی که ز شغل دو جهان فرد شوی           با اهل صفا همدم و همدرد شوی

 

غایب مــشو از درد دل خویــش دمی          مستحضر درد باش تا مــرد شوی

 

                                                                                            (مختارنامه/ رباعی 1626)

 

       عطار سجادة زهد و پرهیز را برای زاهدان مناسب می داند و برای خویش درد و قماربازی در راه عشق را برمی گزیند، چنان قماربازیی که هر چه دارد در راه عشق جانان ببازد و هیچش نماند الا هوس قمار دیگر. پیر نیشابور با سعة صدری شایستة یک عارف پاکباز حتی می معنی را برای زاهدان، درمان حق را برای مخلصان و شادی او را برای مصلحان می طلبد. برای خود درد و خمار و شکستگی را می خواهد زیرا می داند که تا مخمور جام عشق نباشی شراب ساقی، لذت مستی نبخشندت و تا درد را نچشی درمان به هیچ کارت نیاید و تا شکسته دل نشوی بهای مومیایی را ندانی و جز با این درد و خمار به مردی نرسی :

 

چون نیست هیچ مردی در عشق یار ما را          سجاده زاهدان را درد و قمار ما را

 

گــر ساقیان معــنی با زاهــدان نشیــنند         می زاهدان ره را درد و خمار ما را

 

درمـانش مخـلصان را، درد شکستگان را        شادیش مصلحان را، غم یادگار ما را

 

                                                                                                         (دیوان/ ص1)

 

پیر عارف ما در آغاز کتاب منثور تذکره الاولیاء خویش، آنجا که به معرفی کتاب می پردازد، سخنان تذکره را سخن اهل درد می خواند و چنین می گوید که :" نقل احوال و اقوال اهل درد آنها را که نه مرد راهند، مرد می کند، مردان را شیرمرد می کند، شیرمردان را فرد می کند و فردان را عین درد می گرداند. "(تذکره/ ص 9)و این خط سیر به سوی کمال را با همنشینی و همدردی با اهل درد میسر می داند و این راه را  سالکان رهرو می شناسند و می دانند که لذت رسیدن به محبوب با درد عشق و سلوک همراه است و تا در راه او زیر و زبر نشوند به ساحل وصال و آسایش نمی رسند :

 

سالکان دانند در میدان درد         تا فنای عشق با مردان چه کرد

 

ای وجودت با عدم آمیخته         لــذت تــو با الــم آمیـختــه

 

تا تگردی مدتی زیر و زبر           کی توانی یافت ز آسایش خبر                

                                                                                                   (منطق الطیر/ ص 176)

 

سپس توصیه می کند که :

 

گر تو هستی اهل عشق و مرد راه        دردخواه و دردخواه و دردخواه      

                                                                                                   (مصیبت نامه/ ص 279)

 

درمان درد جانان هم درد اوست:

 

      معمولاً آدمی تا به دردی مبتلا شود بلافاصله برای سلامت خویش چاره ای می اندیشد و در پی درمان درد خویش بر می آید زیرا بقای خویش را در سلامت جسمش می داند و تاب تحمل درد را ندارد و وجود لطیفش از کوچکترین گزندی آزرده می شود و در زیر تازیانة اندوه و درد از پای در می آید و این در مورد دردهای فردی و جسمانی است. اما دردی که عطار از آن سخن می گوید این دردهای جسمانی نیست، دردیست که خود درمان بیماری وحشتناک بی دردی است، "چیزی روحانی، انسانی وکیهانی است، در همه اجزای عالم هست، اما انسان، انسان ظلوم جهول بیش از تمام کائنات به آن شعور دارد، همه اجزای عالم به انگیزه آن در پویه اند و پویه شان به سوی کمال. درد شوق طلب است. احساس نقص است، رویت غایت است و بنابراین درد نیست، درمان است، درمان نقص، درمان دورافتادگی از کمال. و این درد است که عطار آن را شفای جان بیمار خویش می داند زیرا که آن را موهبتی از جانب دلدار می داند و آن را بسیار طلب می کند و می گوید :

 

 هر آن دردی که دلدارم فرستد             شفـای جان بیمارم فرستد

 

چو درمانــست درد او دلـم را             سزد گر درد بسیارم فرستد                    (دیوان/ ص 124)

 

و ذره ای درمان را از جانب حضرت دوست از هر درمانی دوست تر می دارد :

 

دوست تر دارم من آشفته دل          ذره ای دردت ز هر درمان که هست              

                                                                                                            (دیوان/ ص 76)

 

از درمان و دارو اظهار بیزاری می کند و درد محبوب را جان خویش می خواند و می گوید که اگر تو درد خویش را به من ندهی مسلمانی را رها می کنم، پس مرا درمان مکن که من جز شایستة درد تو نیستم :

 

من ز درمان به جان شدم بیزار            جان من درد توست می دانی

 

گــر مرا درد تــو نخواهد بود            ســر بگردانـم از مــسلمانی

 

هــیچ درمان مکن مرا هــرگز            کــه نیم جز بــه درد ارزانی                   (دیوان/ ص 662)

 

عطار عارف جان باختن را زنده شدن و جان به دست آوردن می داند و این سربازی را سر و سامان سالک می خواند و درد در راه محبوب را درمان دل بر می شمارد و خطاب به سالک طالب چنین می گوید :

 

در عشق اگر جان بدهی جان این است       ای بی سر و سامان !سر و سامان این است

 

گــــر در ره او دل تــــو دردی دارد         آن درد نگــه دار کــه درمـان ایــن است

 

                                                                                            (مختارنامه/ رباعی 1637)

 

و می فرماید که اگر مرد راه عشقی با مردانگی و با اراده قدم در راه عشق بگذار وگرنه در خانه بنشین و ادعای قدم نهادن در میدان مبارزة وصل و هجر و درد و بی دردی مکن زیرا که: از صد یکی به عالم عرفان نمی رسد. (دیوان/ ص 187) پس اگر دردی از جانب جانان به تو رسید بدان که آن درد عین درمان است پس با آن دل را جلاده و در پی درمان مباش.

 

گر مرد راه عشقی ره پیش نه به مـردی                ور نــه به خانه بنشین چه مرد این نبردی

 

درمان عشق جانان هم درد اوست دایم               &nb

/ 7 نظر / 28 بازدید
سهراب

سلام بر فاطمه! از آمدنتان خشنودم! مطلب تان را نخواندم! اما خواهم خواند! شاد و موفق باشيد!

زرقانی

سلام خواندم يک نفس هر چند طولانی بود. من هنوز وارد به دنيای عطار نشدم اما حسی زلال چيزی شبيه درد مشترک مرا می کشاند. از گرفتاری اين نوشته های اخيرم که رها شوم وارد به دنيای عطار خواهم شد بخصوص تذکره الاوليا که به نظرم الهام بخش بزرگترين شخصيتهای عرفانی است و چيزی یدرک و لایوصف در ان هست. شاید درد مدخل خوبی باشد به عطار. تا انجا که من فهمیدم مضمون غالب در شعر عطار درد است اما مفهوم آن به همان اندازه که گسترده است مبهم هم هست. اصلامعلوم نیست منظورش چیست انقدر عمیق و چند لایه است که نمی دانم چه مفهوم معینی داشته برایش اما اینکه شما از عطار بر درد انگشت گذاشته ای معلوم است مرکز اعصاب شعرش را پیدا کرده ای. پی بگیری به چیزهای جالب تری هم می رسی. او با درد حتی ایماژ ساخته و این خیلی جالب است. پر حرفی ها کردم. می دانی هسته تذکره الیا چیست اینکه کمتر بنویسی و کمتر حرف بزنی تا ماندگار شوی و من چقدر عالم بی عمل شده ام این روزها.

سمانه مصدق

سلام استاد . افتخار بزرگی بود حضور گرمتان. اميدوارم باز هم از اين افتخارها به من بدهيدبا يک ترانه منتظرتون ميمونم

حمید تقی آبادی

سلام خانم مجیدی. زنده باشید. از لطف شما ممنون. مقاله ی ارزشمند شما را چند روز پیش پرینت گرفتم تا داشته باشم. ای کاش اطلاع رسانی می کردید که علاقه مندان دیگر هم بیایند سر بزنند و استفاده کنند.

تکرار

آب سیگار میکشید و خاکسترش را در من می تکاند من دود میدیدم و دود پک میزد مست گونه سیگار بعد از مشروب را می پکید / به روزم منتظر حضورت

حمید تقی آبادی

سلام خانم مجیدی. لینک شما با افتخار اضافه شد. پوزش به خاطر دیر شدن

محمداسدی

ازمطالب واشعارشمالذت میبرم.