«بررسی مفهوم  درد از نظر عطار»                                                فاطمه مجیدی

        درد ! این جان و نطفة هر هنر، این جان مایة هر شاهکار ماندگار ؛ به راستی که بی نطفة درد هیچ نوزادی با جنسیت هنر از زهدان مادر دهر زاده نمی شود،هنری که ارزش و توان بالیدن و بزرگ شدن و اظهار وجود کردن داشته باشد.هر هنری باید زاییدة دردی باشد تا بماند ،اگر هنرمند درد را نفهمد و نتواند درک کند که در اطرافش چه مشکلاتی دامنگیر انسان و جهان است نمی تواند آن چنان که باید به خلق هنر بپردازد؛ با زبان شعر ،یا با زبان تصویر ،یا با زبان ساز وبا هر زبان دیگری که در اختیار هنرمند است ودر واقع وقتی نام هنرمند را می توان بر کسی نهاد که دردمند باشد.تعهد در هنر نیز نه به معنای تعهد به شخص یا فکر و مذهب خاصی بلکه تعهد و التزام به انسانیت و جوهر وجودی انسان یعنی عشق و درد است وهنرمند متعهد برانگیخته شده است تا زبان گویای دردهای جهان باشد؛ شاعر متعهد هم یعنی شاعر دردفهم ودردمند وشیخ عطار این گونه بود .در این نوشته به بررسی مفهوم درد از دیدگاه عطار می پردازد واین نکته را روشن تر می کند که شعر عطار زاییدة درد آگاهی اوست و محور سخنش درد انسان است ،همان دردی که موجب امتیاز اشرف مخلوقات از دیگر موجودات است.بررسی این مفهوم در این مقاله بر محور آثار مسلم عطار یعنی کتابهای منطق الطیر ، الهی نامه، مصیبت نامه،تذکرة الاولیاء و دیوان می باشد، البته در این مجال اندک آنچنان که باید و شاید حق مطلب ادا نمی شود زیرا که این کلمه در اشعار عطار نقش کلیدواژه ای را دارد که مفهوم بسیاری از اشعار وی را شامل می شود و بررسی کامل آن در حد یک کتاب خواهد شد.

 

بادرد بودن سبب مردانگی:

 

      عطار این پیر دردمند نیشابور ،در روزگاری می زید که '' آنچه می خواهد نمی بیند و آنچه می بیند ،نمی خواهد'' زمانی که از هر سوی بانگ ناسازی گوش جان را می خراشد؛ دورانی پر از درد و داغ و دروغ. ازسویی تام تام ِ طبل تاتار طنین افکنده است و هر لحظه شیپور مرگ را در گوش شهر نیشابور می نوازد و از سویی شحنگان شیاد و داروغگان دروغ پیشه به غارت مردمان ستمدیده و مظلوم کمر همت بسته اند واز کرانه ای دیگر صوفیان صومعه دار ِ بی صفا با خرقة تزویر در بر و عمامة ریا بر سر به چپاول دین و مذهب مردم مشغولند و در چنین دیاری که مشکل می توان در آن نشست و بوی خیر از اوضاع و احوال آن شنیده نمی شود ،شیخ عطار در گوشة داروخانة خویش که مرده ریگ نیاکان پدر اندر پدر اوست، نشسته است وهمچنان که برای دردهای ظاهری مردم نسخه می پیچد وچهار تخم و گل بابونه  وگل ختمی وعرق چهل گیاه شفابخش به ایشان می دهد ،با دست دلسوزی نبض جان ایشان را نیز می گیرد و درد درونشان را به مداوا برمی خیزد ونسخه های شفابخش عشق و معرفت را برای دلهای بیمار می نویسد.وی جانداروی دلها را عشق می داند ،عشقی که زاییدة درد است و این درد زاییدة آگاهی.'' در نزد او سلوک ناشی از عشق و عشق ناشی از درد است، تصوف هم از درد آغاز می شود،در درد ادامه می یابد واز درد به کمال می رسد.عطار از یک روایت نقل می کند که هر روز بامدادان هفتاد گونه ابر از غیب ظاهر می شود و آنگاه هر دل که دردی دارد _یعنی درد در جانش راه دارد_ از آن ابرها از شصت و نه ابر بر او باران درد می بارد وآنکه از درد فارغ است واز حق صبر دارد ''همه شادی بر او بارد ز یک ابر''(الهی نامه/ص 83) واو را بی درد می گذارد.بدین گونه زمین و آسمان دریای درد است اما آنکه دلی پر درد دارد در آن غرق نمی شود.'' 

 

زمین وآسمان دریای درد است                      نگردد غرق هر کو مرد مرد است

                                                                                                       (الهی نامه /ص 83)

 

    عطار حتی کفر و دین را نیز در مقابل مقام درد به چیزی نمی گیرد ودر نیایش با محبوب خویش می گوید که هر کس درد تو را در دل نداشته باشد زندگی بر او خوش مباد که او مرد راه عشق تو نیست ،بی درد تو جان من بی جان می شود ،پس قطره ای از این آب حیات در کام جانم ریز ، متاع کفر ودین را به آنان که خریدار آنند عطا کن و رهایشان کن تا برسر آن به نزاع و محاکا بپردازند، اما مرا از این دو بری دار و ذره ای درد خویش را به من عنایت کن تا مرد راهت شوم:

 

هر که را خوش نیست دل از درد تو                         خوش مبادش زانکه نبود مرد تو

 

ذره ای دردم ده ای درمــان مــــن                           زانکه بی دردت بمیرد جان من

 

کفر کافـــــر را و دین دیـن دار را                            ذره ای دردت دل عــطـار را .

 

                                                                                                   (منطق الطیر/ص20)

 

عطار مردی و مردانگی را میوة درخت درد می داند و معتقد است که هر کس بخواهد مرد راه عشق شود باید همنشین درد گردد، در حکایتی که در منطق الطیر در گفتگو و مناظره بین مردی با دریای نیلگون به میان می آورد. این نکته را بیان می کند که برای مرد او شدن باید جامه از درد او نیلی کرد و دردمند او شد، حکایت از این قرار است که مردی به دریا می رود و از دریا می پرسد که چرا کبودی و جامه ماتم پوشیده ای و دریا در جواب می گوید : کز فراق دوست دارم اضطراب

 

چــون ز نامردی نیم من مــرد او             جامـه نــیلـی کــرده ام از درد او

 

خشک لب نشسته ام مدهوش من            ز آتش عشق آب من شد جوشِ من

 

گر بیابــم قطــره ای از کــوثرش            زنــدة جــاویــد گــردم بر درش      

 

                                                                                                 (منطق الطیر/ ص 50)

 

و در جایی دیگر عطار شرط جدا شدن از دل مشغولیهای دو جهان و همدمی با اهل صفا و عشق را توجه به درد دل می داند و بر این عقیده تاکید می کند که همراهی با درد است که آدمی را مرد می کند و چنین می گوید :

 

خواهی که ز شغل دو جهان فرد شوی           با اهل صفا همدم و همدرد شوی

 

غایب مــشو از درد دل خویــش دمی          مستحضر درد باش تا مــرد شوی

 

                                                                                            (مختارنامه/ رباعی 1626)

 

       عطار سجادة زهد و پرهیز را برای زاهدان مناسب می داند و برای خویش درد و قماربازی در راه عشق را برمی گزیند، چنان قماربازیی که هر چه دارد در راه عشق جانان ببازد و هیچش نماند الا هوس قمار دیگر. پیر نیشابور با سعة صدری شایستة یک عارف پاکباز حتی می معنی را برای زاهدان، درمان حق را برای مخلصان و شادی او را برای مصلحان می طلبد. برای خود درد و خمار و شکستگی را می خواهد زیرا می داند که تا مخمور جام عشق نباشی شراب ساقی، لذت مستی نبخشندت و تا درد را نچشی درمان به هیچ کارت نیاید و تا شکسته دل نشوی بهای مومیایی را ندانی و جز با این درد و خمار به مردی نرسی :

 

چون نیست هیچ مردی در عشق یار ما را          سجاده زاهدان را درد و قمار ما را

 

گــر ساقیان معــنی با زاهــدان نشیــنند         می زاهدان ره را درد و خمار ما را

 

درمـانش مخـلصان را، درد شکستگان را        شادیش مصلحان را، غم یادگار ما را

 

                                                                                                         (دیوان/ ص1)

 

پیر عارف ما در آغاز کتاب منثور تذکره الاولیاء خویش، آنجا که به معرفی کتاب می پردازد، سخنان تذکره را سخن اهل درد می خواند و چنین می گوید که :" نقل احوال و اقوال اهل درد آنها را که نه مرد راهند، مرد می کند، مردان را شیرمرد می کند، شیرمردان را فرد می کند و فردان را عین درد می گرداند. "(تذکره/ ص 9)و این خط سیر به سوی کمال را با همنشینی و همدردی با اهل درد میسر می داند و این راه را  سالکان رهرو می شناسند و می دانند که لذت رسیدن به محبوب با درد عشق و سلوک همراه است و تا در راه او زیر و زبر نشوند به ساحل وصال و آسایش نمی رسند :

 

سالکان دانند در میدان درد         تا فنای عشق با مردان چه کرد

 

ای وجودت با عدم آمیخته         لــذت تــو با الــم آمیـختــه

 

تا تگردی مدتی زیر و زبر           کی توانی یافت ز آسایش خبر                

                                                                                                   (منطق الطیر/ ص 176)

 

سپس توصیه می کند که :

 

گر تو هستی اهل عشق و مرد راه        دردخواه و دردخواه و دردخواه      

                                                                                                   (مصیبت نامه/ ص 279)

 

درمان درد جانان هم درد اوست:

 

      معمولاً آدمی تا به دردی مبتلا شود بلافاصله برای سلامت خویش چاره ای می اندیشد و در پی درمان درد خویش بر می آید زیرا بقای خویش را در سلامت جسمش می داند و تاب تحمل درد را ندارد و وجود لطیفش از کوچکترین گزندی آزرده می شود و در زیر تازیانة اندوه و درد از پای در می آید و این در مورد دردهای فردی و جسمانی است. اما دردی که عطار از آن سخن می گوید این دردهای جسمانی نیست، دردیست که خود درمان بیماری وحشتناک بی دردی است، "چیزی روحانی، انسانی وکیهانی است، در همه اجزای عالم هست، اما انسان، انسان ظلوم جهول بیش از تمام کائنات به آن شعور دارد، همه اجزای عالم به انگیزه آن در پویه اند و پویه شان به سوی کمال. درد شوق طلب است. احساس نقص است، رویت غایت است و بنابراین درد نیست، درمان است، درمان نقص، درمان دورافتادگی از کمال. و این درد است که عطار آن را شفای جان بیمار خویش می داند زیرا که آن را موهبتی از جانب دلدار می داند و آن را بسیار طلب می کند و می گوید :

 

 هر آن دردی که دلدارم فرستد             شفـای جان بیمارم فرستد

 

چو درمانــست درد او دلـم را             سزد گر درد بسیارم فرستد                    (دیوان/ ص 124)

 

و ذره ای درمان را از جانب حضرت دوست از هر درمانی دوست تر می دارد :

 

دوست تر دارم من آشفته دل          ذره ای دردت ز هر درمان که هست              

                                                                                                            (دیوان/ ص 76)

 

از درمان و دارو اظهار بیزاری می کند و درد محبوب را جان خویش می خواند و می گوید که اگر تو درد خویش را به من ندهی مسلمانی را رها می کنم، پس مرا درمان مکن که من جز شایستة درد تو نیستم :

 

من ز درمان به جان شدم بیزار            جان من درد توست می دانی

 

گــر مرا درد تــو نخواهد بود            ســر بگردانـم از مــسلمانی

 

هــیچ درمان مکن مرا هــرگز            کــه نیم جز بــه درد ارزانی                   (دیوان/ ص 662)

 

عطار عارف جان باختن را زنده شدن و جان به دست آوردن می داند و این سربازی را سر و سامان سالک می خواند و درد در راه محبوب را درمان دل بر می شمارد و خطاب به سالک طالب چنین می گوید :

 

در عشق اگر جان بدهی جان این است       ای بی سر و سامان !سر و سامان این است

 

گــــر در ره او دل تــــو دردی دارد         آن درد نگــه دار کــه درمـان ایــن است

 

                                                                                            (مختارنامه/ رباعی 1637)

 

و می فرماید که اگر مرد راه عشقی با مردانگی و با اراده قدم در راه عشق بگذار وگرنه در خانه بنشین و ادعای قدم نهادن در میدان مبارزة وصل و هجر و درد و بی دردی مکن زیرا که: از صد یکی به عالم عرفان نمی رسد. (دیوان/ ص 187) پس اگر دردی از جانب جانان به تو رسید بدان که آن درد عین درمان است پس با آن دل را جلاده و در پی درمان مباش.

 

گر مرد راه عشقی ره پیش نه به مـردی                ور نــه به خانه بنشین چه مرد این نبردی

 

درمان عشق جانان هم درد اوست دایم                 درمان مجوی دل را گر زنده دل به دردی 

 

                                                                                                       (دیوان/ ص621)

 

عطار این دُردنوش جام دَرد جانان؛ درد عشق را به جان و دل خریده است و این را توفیقی می داند در معاملة خویش با خدایش، معامله ای که دل داده است و درد خریده است و چه تجارت پرسودی، اصلاً خداوند خلیفة خویش را آفریده است تا این معامله را با او بکند و چون عادلترین سرمایه داران است هماره با اکرام خویش جانب طرف مقابلش را نگه می دارد و جود می کند و سود می رساند؛ عطار عارف هم پس از معامله با این ارباب باانصاف چون می داند که معامله برایش پرسود بوده است به رقص و پایکوبی از سر شوق می پردازد و در بازار جهان ندا در می دهد که :

 

تا دُردی عشق او چشیدیم             دامن ز دوکون درکشیدیم

 

با همنفسی ز درد عشقش             در کــنج فنــا بیـارمــیدیــم

 

درمان چه کنیم درد او را             کین درد به جان و دل خریدیم                    

                                                                                                          (دیوان/ ص494)

 

      او در پی درمان درد خویش بر نمی آید که این درد برای او عین درمان و شفاست. غم عشق را مرهم دل خستة خویش می داند. بر در میخانه جانان تسبیح می گوید و سر می نهد تا ساقی عشق جرعه ای از جام درد یا حتی دّردِ دردی در کام جانش بریزد و علاج ضعف و خمارش کند و دل بیمار او را با جاندار وی درد شفا بخشد، پس با ساقی عشق چنین به نجوا می پردازد که :

 

ای جگر گوشة جگرخوران           غـم تو مرهم دل افکاران

 

دّرد دردت علاج مخموران           درد عشقت شفای بیماران                     

                                                                                                            (دیوان/ ص 522)

 

او عاشق شده است تا با تقرب به معشوق جام بلا بیشترش دهند و اصلاً خود بلاجوی دشت عشق است و در عاشقی به دنبال درد و بلا، هیچ گاه به فکر درمان خویش نیست بلکه با نذر و نیاز و'' اَمن یُجیب'' خواندن آنچنان که دیگران برای شفا می خوانند او برای درد وبلا می خواند زیرا که با چشم بصیرت درون درد را می بیند که تمام خوشی و نزدیکی به محبوب است و می فرماید که :

 

در عــشق هــمی بلا همی جویم                 درد دل مــبتلا هـمی جــویــم

 

درمان چه طلب کنم که در عشقش                یک درد به صد دعا همی جویم             

 

                                                                                                      (دیوان/ ص 513)

 

 تا آنجا در دردطلبی پیش می رود که دردهای او تبدیل به دارو می شود برای درمان دیگر دردمندان؛ این هنگامی است که از مقام حیرت که سراسر دریغ و درد است می گذرد و به وادی فنای در ذات سیمرغ عشق می رسد، خود خداگونه ای می شود بر روی زمین و ندای اناالحق سر می دهد؛ در این مقام است که خود می تواند دیگران را با درد عشق درمان کند، سخنش دارو می شود و نگاهش شفای جان دلخستگان و بیماران و به حقیقت عطار و داروفروش بازار عشق می شود و می بینیم که پس از صدها سال هنوز این داروی شفابخش سخن عطار در بازار جهان خرید و فروش می شود و هنوز با همان خاصیت دیرین خویش به دلهای عاشق و دردمند شفا می بخشد و این اثر وصال و یکی شدن او با محبوب خویش است :

 

گر دهد عطار را وصلی چنین یک لحظه دست     هر که دردی دارد از درد خودش درمان کنیم                                   

 

                                                                                                        (دیوان/ص509)

 

عشق را درد باید:

       عطار عشق را زاییده درد می داند و این درد دردِآگاهی و طلب است که انسان دغدغه ای برای یافتن داشته بشد و دردی و طلبی در درون خویش احساس نماید، عطار در معنی درد حکایتی را در الهی نامه بیان می کند که : یکی از دیوانه ای می پرسد که : تو که درد داری بگو درد چیست ؟ و او می گوید : نیازی بایسته و لازم است، همچون آب برای تشنه ده روزه و همچون دست برای کسی که دست بریده است و چون خدا برای ما  و انسان عاشق هماره خود را نیازمند معشوق احساس می کند و در طلب رسیدن به اوست و هیچ چیز دیگری نمی تواند برای او جایگزین معشوق شود و عاشق، دردمند است و عشق هم بردل پردرد وقف شده است و همچنان که مال وقف را نمی توان خرید، عشق را نیز نمی توان با هیچ قیمتی مادی بدست آورد و خداوند آن را بر دلهای دردمند و دردفهم وقف نموده است :

 

عشق وقف است بر دل پردرد          وقف در شرع ما بهایی نیست                      (دیوان/ ص95)

 

عطار، عشق را بدون درد ناتمام می داند همچون خورشی که بی نمک بی طعم است و چیزی کم دارد. نمک عشق هم درد و سوز است و حتی فراتر از این عطار عشق بدون درد دل را حرام می داند و می گوید :

 

عشق بی درد نــاتمام بــود               کز نمک دیگ را طعام بود

 

نمک این حدیث درد دلست              عشق بی درد دل حرام بود                

                                                                                                            (دیوان/ ص 259)

 

او خطاب به معشوق می گوید که عشق تو در مقابل خویش هزاران هزار پرده قرار داد و در پس هر پرده ای دنیایی از درد لبریز، و هر کس هوس عشق تو در سر دارد باید این عوالم دردآکنده را یکی پس از دیگری طی کند تا به عشق تو برسد :

 

عشق تو پرده، صدهزار نهاد           پرده در پرده بی شمار نهاد

 

پس هر پرده عالــمی پردرد          گه نـهان و گـه آشکار نهاد                       (دیوان/ ص 121)

 

 این ملازمت عشق و درد در نظر عطار هماره در سخن او به بیان می آید، او دردی بی درمان را همراه و ملازم عشق جزء ضروریات عشق می داند و می فرماید :

 

عشق را دردی بباید بی قرار        آنچنان دردی که بی درمان بود                 

                                                                                                           (دیوان/ ص 259)

 

 هر کس سر بر آستان عشق حضرت دوست بنهد و پای در کوی جانان بگذارد؛ جز بی سر و پای شدن چون گوی او را حاصلی نیست زیرا تا گوی نگردد، به چوگان اراده الهی زده نمی شود تا به هر کجا که او بخواهد برود :

 

که سر نهاد روزی بر پای درد عشقت             تا در رهت چو گویی بی پا و سر نیامد

 

                                                                                                      (دیوان/ ص 228)

 

و هر کس که عاشقی را برگزیند باید که زخم و درد آن را به جان بخرد و این نکته را بداند که زخم عشق را هیچ مرهمی نیست :

 

زخم خور ار عاشقی زانکه پدیدار نیست         خستگی عشق را هیچ دوا ساختن    

                                                                                                              (دیوان/ ص 525)

 

 

 

       عطار عشق را ورای کفر و دین می داند و حتی جان را نیز برای عاشق بی اهمیت می داند؛ خون دل و درد را مکمل عشق می داند. دردی مردسوز و پرده در و پرده دوزجان، یک ذره عشق را بر تمام آفاق جهان بر می گزیند و قطره ای درد را از تمام عشاق بهتر می داند؛ هسته و مغز کاینات را عشق می داند اما باز تاکید می کند که عشق بدون درد ناتمام است. چنانکه ملائکه و قدسیان آسمان عاشقند و شیفته جمال معشوق اما آنان را از درد خبری نیست زیرا که این موهبت گرانقدر را خداوند فقط به انسان بخشیده است، این همان جوش'' اَحببتُ لکی اُعرف '' است. این همان تأکید'' لقد خلقنا الانسان فی کبد'' است، این درد معنای'' لقد کرّمنا بنی آدم'' است، این معنای همان جواب دندان شکن ''انی اعلمُ ما لاتعلمون'' است که خداوند به قدسیان معصوم فلک داد؛ و این همان بار امانت است که کوهها و دریاها، زمین و آسمان و هر چه در آن است از پذیرفتن آن سر باز زدند و این خلیفه خدا، انسان ظلوم و جهول با آغوش باز آن را پذیرفت و بر دوش جان خویش نهاد. آری این درد فقط در خور مقام انسان بود و خداوند هم آن را مایه امتیاز خلیفه خویش از دیگر موجودات کرد و عطار در منطق الطیر می گوید :

 

عشق را با کفر و با ایمان چه کار               عاشقان را یک نفس با جان چه کار

 

درد و خون دل ببایــد عــشق را                قــصه مشــکل بــباید عــشق را

 

ساقیا خون جـگر در جــام کــن                گـر نــداری درد از مــا وام کــن

 

عشق را دردی ببـایــد مردســوز               گاه جــان را پرده در، گه پرده دوز

 

ذره ای عـشق از هــمه آفــاق به                ذره ای درد از هــمه عشــاق بــه

 

عــشق مـغز کاینات آمــد مــدام               لــیک نبود عشــق بی دردی تـمام

 

 قدسیان را عشق هست ودرد نیست             درد را جــز آدمی در خـورد نیست

 

                                                                                                  (منطق الطیر/ص 52)

 

     این درد، این موهبت خدایی را آسان به کسی نمی دهند، گر چه که در آغاز و در عالم ذر به همه عرضه شده است اما خیلی زود از یاد بسیاری فراموش گردیده وفقط در دل بعضی برگزیدگان معشوق که لیاقت بیشتری داشته اند مانده است و حالا هر کس که طالب این درد باشد می باید که دل را چو دریا صاف کند و چونان کوه صبر و استقامت در راه عشق را پیشه خود سازد. زیرا که درد چونان کوهی است که فقط انسان کوه صفت و صبور از عهده تحمل آن بر می آید و کاه صفتان را که به هر بادی از جای می جنبند و تابع حرکت باد و بارانند یارای استقامت در مقابل دردنیست. چنانکه عطار می فرماید :

 

به آسانیت این اندوه ندهـند             بــه دست کاه برگی، کوه ندهند

 

گرت یک ذره این اندوه باید            صفای بــحر و صبر کـوه بــاید              

                                                                                                            (الهی نامه/ ص 3)

 

که اگر این صبر و صفا را نداشته باشی، در امتحان عاشقی رفوزه می شوی چه که این درد راه عشق مایه امتحان و محک سره و ناسره بودن مرد است، چونان که شراب و موسیقی محک اند و ذات آدمی را در لحظه بی خودی آشکار می کنند؛ درد نیز مرد را از نامرد و شکیبا را از سست و ناشکیبا جدا می کند :

 

دُرد ره و دّرد دیر هست محک مرد را          دلق بیفکن که زرق لایق میخواره نیست

                                                                                                                (دیوان/ ص 93)

 

از ناخن پای تا به سر درد بود:

 

        شرط دردمندی واقعی را عطار این می داند که سراپای وجود سالک رهرو عین درد شود و فکری جز وصال محبوب و رسیدن به داروخانة لطف و کرامت او نداشته باشد، در منطق الطیر در صفت رابعه که یکی از شیرزنان وادی عشق و عرفان است او را سراپا درد می خواند و می گوید که هر گاه اینچنین دردی وجود سالک با بگیرد و سراپا درد گردد، دیگر زن و مرد بودن مطرح نیست و درد، زن و مرد نمی شناسد، چه بسا که یک زن بخاطر لطافت روح خیلی زودتر به مقصود برسد و در میدان عشق و عرفان گوی از بسیار مردان ببرد، چنانکه رابعه رسید و شیرزنان گمنام دیگری که شیخ عطاری نبود تا نام آنان را زنده نگه دارد اما جانشان هماره زنده است، عطار رابعه را مساوی صد مرد می داند و در وصف او چنین می گوید :

 

او نه یک زن بود بل صد مرد بود              از قدم تا فرق عین درد بود

 

آن که او را اینچنیــن دردی بود               که دل او با زن و مردی بود ؟        (منطق الطیر/ص33)

 

       عاشق حقیقی از دیدگاه عطار چنین انسانی است، کسی که تمام دل مشغولیهای دنیا را فرو می گذارد البته نه به معنای اینکه دست به هیچ کاری نزند و گوشه ای اختیار کند و تسبیحی و دلقی و سجاده ای و به هیچ کاری کار نگیرد، و فقط بگوید من عاشقم بلکه دل از هر فکر دنیایی پاک کند و در عین مشغول بودن به شغل دنیا دل در خلوت دوست داشته باشد و گفتار و پندار و رفتاری آنچنان که خدا می طلبد داشته باشد، اینگونه عاشقی که به راستی مرد راه است و برای رسیدن به محبوب از هر دو جهان می گذرد، هماره دلی گرم و امیدوار دارد و سر تا پا درد و شور و عشق است چنانکه عطار توصیف می کند :

 

عاشق ز همه کــار جهان فـرد بود           از هر دو جهان بگذرد و مرد بود

 

پیوسته دلش گرم و دمش سرد بود            از ناخن پای تا به ســر درد بود        

 

                                                                                            (مختارنامه/ رباعی 1639)

 

در داستان رفتن مرغان به سوی سیمرغ در منطق الطیر، پیرنیشابور در پایان کار مرغان که به درگاه سیمرغ می رسند رمز گشوده شدن در بر روی آنها را این بیان می کند که در عشق سیمرغ به یکتایی و اخلاص رسیده اند و به حقیقت مرد راه شده اند و سر تا پا در درد اشتیاق غرق گشته اند و چون تمام وجود درد شده اند حاجب لطف الهی بر روی ایشان در را گشود و ایشان به مقام فنای فی الله رسیدند و خود سیمرغ شدند، عطار می گوید :

 

چون همه در عشق او فرد آمدند         پای تا سر غرقــة درد آمــدند

 

حاجب لطف آمد و در بـر گشاد         هـر نفس صد پردة دیگر گشاد       (منطق الطیر/ ص 179)

 

 شیخ عطار چنین عقیده دارد که اگر سراپا درد نشوی و درد عشق جان و دلت را فرا نگیرد هیچ حاصلی از زندگی نخواهی برد پس باید هر دم و هر لحظه غرق درد و طلب باشی و دنیا دنیا عشق و درد و اشتیاق در دلت باشد و فقط اینگونه دردی می تواند رهبر تو در راه وصال شود و تو را از خود فانی کند و در دوست باقی :

 

تا چنین دردی نیاید در دلـت            زنــدگی هــرگز نگردد حاصلت

 

در دمی باید تو را در هر دمی            انـدکــی نه عــالمی در عــالمی

 

تا مگر این درد ره پیشت برد             از وجود خویش بی خویشت برد     (مصیبت نامه/ ص 154)

 

عطار که خود سراپای غرق درد عشق است باز هم تشنة درد است و خطاب به محبوب خویش چه زیبا می گوید که :

 

اگر چه پای تا سر غرق دردم             ز دردت کافرم گر سیر گردم           (الهی نامه/ ص 298)

 

درد باید درد و کار افتادگی:

 

       درد، سوز، اندوه، عشق، آنچه که پیر سیمرغ آفرین نیشابور جان مشتاقان را به آن می خواند و هیچ گاه از دعوت به آن دست نمی کشد، دردی که عطار به آن می خواند و خود نیز سراپا غرق آن است : درد عشق، درد دین، درد انسانیت و مسئولیت است؛ این هدهد هادی شده که در راه رسیدن و رساندن به حقیقت پیک هر وادی شده است در تمام آثار خویش از سر دلسوزی و هدایتگری سالکان را به درد فرا می خواند و جانداروی دلهای بیمار را درد می داند و انسان بی درد را مرده ای که بر روی خاک می رود. خود در غزلی اصل همه چیز را سوزی می داند که از عشق محبوب در نهاد سالک عاشق قرار می گیرد و از پس پرده دلیل و رهنمای عشاق می شود :

 

صد هزاران هزار قرن گـذشت            لیک در اصل جمله یک سوزست

 

چون پی یار شد چـنان سوزی           شب و روزش چو عید نوروزست

 

ذره ای ســوز اصــل می بینم            که همــه کون را جــگر دوزست

 

نیست آن سوز از کــسی دیگر            بــل همان سـوز آتش افروزست

 

سـوز مــعشوق در پس پــرده            عاشقــان را دلــیل آمــوزســت               (دیوان/ ص 50)

 

 

 

        در پایان حماسة عرفانی خویش، گتاب گرانقدر منطق الطیر باز هم درد را اصل می خواند و از خواننده می طلبد که از سر درد به خواندن این کتاب بپردازد و جان خویش را سپری از درد بسازد و به میدان منطق الطیر گام نهد زیرا که بی دردان را از آن نصیبی نیست ولیکن اگر سوار بر دلدل درد شود گام به کام دل می زند، خواننده منطق الطیر باید دردمند باشد و دردی که خود درمان جان است طلب کند تا با هدایت درد به پیشگاه معشوق برسد، بی درد از زهد و سادگی کاری بر نمی آید. ما نیز پایان سخن خویش را این سخنان پایانی منطق الطیر قرار می دهیم که دعوتنامه ای است برای درود به ساحت مقدس درد :

 

از سر دردی بدیــن دیوان در آی                    جان سپر ساز و به این میدان در آی

 

گر نــیایــی از ســر دردی در او                    روی ننمــایـد تــو را گـردی در او

 

دلــدل درد تو شد چــون گام زن                   گــر زنی گــامی هـمـه بر کــام زن

 

درد حاصل کن که درمان دردتست                  در دو عــالم داروی جــان دردتست

 

از ســر دردی نــگه کــن دفتــرم                 تــا ز صـد، یــک درد داری بـــاورم

 

گــوی دولت آن بــرد تــا پیشگاه                 کـز ســر دردی کــند در وی نـــگاه

 

در گــذر از زاهــدی و ســادگـی                 درد بــایـد درد و کــار افــتـادگــی

 

هر که را دردیــست درمــانش مباد                هر که درمان خواهد او جــانش مبـاد

 

                                                                                               (منطق الطیر/ ص 189)

 

 

                  

 

                                                          منابع و مآخذ :

 

 

 

1-     الهی نامه، شیخ فرید الدین عطار نیشابوری، به تصحیح : فواد روحانی، انتشارات کتابفروشی زوار، تهران، 1364.

 

2- مختارنامه، شیخ فرید الدین عطار نیشابوری، تصحیح و مقدمه : دکتر محمد رضا شفیعی کدکنی، انتشارات سخن،

تهران، ج دوم 1375.

 

3- منطق الطیر، شیخ فرید الدین عطار نیشابوری، شرح و توضیح : دکتر رضا انزابی نژاد و سعید قره بگلو، انتشارات،  

 

4-دیوان اشعار شیخ فرید الدین عطار نیشابوری، به اهتمام و تصحیح : دکتر تقی تفضلی، چاپ بهمن، تهران، 1348. 

 

5-تذکره الاولیإ، شیخ فرید الدین عطار نیشابوری، بررسی و توضیح متن : محمد استعلامی، تهران، زوار، 1346. 

 

6-مصیبت نامه، شیخ فرید الدین عطار نیشابوری، به اهتمام و تصحیح نورانی وصال، تهران، زوار، 1338. 

 

7-صدای بال سیمرغ «درباره زندگی و اندیشة عطار»، دکتر عبدالحسین زرین کوب، انتشارات سخن، تهران، 1378.